FEVRAL - MART 2001-ci il

"KİÇİK" XALQLAR DA TAHIHACAQ

7 - 10 fevral 2001-ci il tarixində Açıq Cəmiyyət İnstitutu İncəsənət və Mədəniyyət şəbəkə proqramları direktoru Lidiya Varbanovanın iştirakı ilə bu sahədə milli proje müəllifləri üçün seminar oldu. Avropalı qonağın gəlişinin məqsədi Azərbaycandakı mədəni siyasətin xarakterini öyrənmək, burdakı problemlərlə yaxından tanış olmaq, mövcud vəziyyət barədə məlumatlanmaq idi. Sahə mütəxəssisinin niyyəti habelə ötən sovet epoxasından sonra mədəniyyət sferasında milli peşəkarlığın səviyyəsi və səciyyəsi barədə dəqiq informasiya əldə etmək idi. Seminarda "YEHİ TƏZAHYRLƏR(Yeni mədəniyyət və ədəbiyyat təzahürləri, cərəyanları)" projesi üzrə yazıçı MƏQSƏD HUR çıxış edərək, layihənin məqsədi, reallığı, gerçək əsasları, məzmunu və perspektivləri barəsində ətraflı mə`lumat verdi; işin gərəkliyini, regionda, məxsusən də əyalətdə ədəbi-mədəni prosesləri "tərpədəcəyi", intensivləşdirəcəyi əminliyini ifadə etdi. Ymumən Azərbaycan kimi post-sovet dövrünün çətinliklərini yaşayan regionların, o sıradan sosializmdən sonrakı dövrün Şərqi Avropa ölkələrinin milli dildə yaratdığı ədəbiyyat və sənətinin dünyaya tanıdılması probleminə diqqət cəlb etdi.
Lidiya Varbanova konkret olaraq bu problemlə kifayət qədər tanış olduğunu, Avropada "kiçik" xalqların ədəbiyyatlarının İnternetə daxil edilməsi istiqamətində xüsusi layihə üzrə iş getdiyini söylədi.

XX ƏSR: QLOBAL SİVİLİZASİYA VƏ ŞƏRQ DƏYƏRLƏRİ

Ötən əsrin son günlərində Azərbaycan EA Hizami adına Ədəbiyyat İnstitutu "Ədəbiyyat qəzeti"nin redaksiyası ilə birlikdə "XX əsr: qlobal sivilizasiya və Şərq dəyərləri" mövzusunda elmi forum keçirdi. Məqsəd -- milli humanitar fikrin konkret suallar ətrafında bəşər sivilizasiyasının gəlib-çıxdığı yüzillər, minillər qovşağında doğurduğu problemlər, təzahürlər və yekunlara nəzər salıb-cavablar axtarmaq, habelə bu kontekstdə milli problemlər və buna müqabil milli dəyərləri müəyyənləşdirməkdən ibarət idi.
Humanitar sahədə çalışan görkəmli alimlərin toplaşdığı forumu Hizami adına Ədəbiyyat institutunun direktoru, filologiya elmləri doktoru, professor yaşar Qarayev açaraq, problemin aktuallığı, Şərq və Qərb dəyərlərinin çağdaş dünyada gedən qlobalizasiya proseslərində yeri və iştirakı məsələlərini şərh etdi, tədbirin məqsədi və önəmini vurğulayaraq, məclis iştirakçılarını aktiv söhbətə də'vət etdi.
Forumun əhatə etdiyi mövzu dairəsi konkret olsa da, humanitariyanın bu və ya digər spektrlərində daha əyani rakurs aldı, bu və ya digər mütəxəssislərin problemə baxışlarında aydınlıq kəsb etdi. İlk növbədə, problemin ümumfəlsəfi mə'nası, ictimai-siyasi, kulturoloji, mədəni və mə'nəvi önəmi məclis iştirakçılarının diqqətini çəkdi. Çıxış edənlərin əksərinin düşüncələrində yer alan bu məqam iqtisad elmləri doktoru, akademik Ziyad Səmədzadə, filologiya elmləri doktoru, professor Gülrux Əlibəyova, fəlsəfə elmləri doktorları Zümrüd Quluzadə və Adil Əsədov, millət vəkili, yazıçı Səyyad Aran və fəlsəfə elmləri namizədi A.Q.Haxçıvanlı, filologiya elmləri doktorları Çingiz Sadıqoğlu və K.Musayevin fikir və mülahizələrində daha ətraflı şərhini tapdı. Mövzu ilə yaxından tanış olduğunu, bir qədər əvvəl "Azərbaycan XXI əsrin astanasında: sosial-iqtisadi problemlər" vurğusu altda keçirilən və nəticələrinin dərc olunduğu konfransın təşəbbüskarı olduğunu bildirən akademik Ziyad Səmədzadə problemin bu şəkildə qoyulmasının vacibliyini də qeyd etdi. Göstərdi ki, bütünlükdə Azərbaycanın XX əsrdə keçdiyi yola və bugün artıq dünya inteqrasiyasına müstəqil bir dövlət kimi qoşulan və gündən-günə inkişaf edən ölkənin sabahına nikbin yanaşmaq olar. Dünən olduğu kimi, bugün də əgər istəyiriksə, mədəniyyətin dirçəlişinə nail olaq, ictimai-iqtisadi prosesləri nəzərdən qaçırmamalıyıq və o da şəksizdir ki, bu prosesdə milli sərvətə yanaşmanın yeni metodikası irəli çıxır, təbii sərvətlərdən daha artıq insan kapitalı, intellektual potensial ön mövqelərə keçir. Proqnozlar göstərir ki, XXI əsrdə bəşəriyyət qlobal problemlər -- yoxsulluq, ərzaq çatışmazlığı, su problemi və s.-lə üzləşə bilər. yaxşı olar ki, problemlərin həllində gələcəkdə də Qərb və Şərqi qarşı-qarşıya qoymayaq; artıq təsdiq olunmuşdur ki, bəşəriyyəti xilas edəcək bir qüvvə varsa, o da konsensusdur. Bu yolda olan pillələrdən biri -- Türk dünyası ölkələrinin özünün iqtisadi inteqrasiyası problemidir. Dünya məhsulunda cəmi bir tam onda dörd faiz payı olan bu ölkələrin iqtisadi yaxınlaşması da, ədəbi-mədəni ilgiləri kimi güclənməlidir. Qloballaşma prosesi qarşısında Azərbaycan XXI əsrə özünün milli inkişaf strategiyası ilə getməlidir. Məsələn, "İpək yolu" çəkilib, bu bizim XXI əsrdə böyük siyasi kapitalımızdır. Habelə bu prosesdə mədəniyyətin, elmin rolu böyükdür; təkcə iqtisadçılar, siyasətçilər, hüquqşünaslar deyil, Azərbaycan mədəniyyətinin bugünə qədər qorunub-saxlanmasında rolu olan ədəbiyyatçılar, ədəbiyyat, mədəniyyət üzrə alimlər də inkişaf strategiyasının hazırlanmasında yaxından iştirak etməlidir.
Professor Gülrux Əlibəyova dəyərlər problemindən danışarkən ilk növbədə mə'nəviyyat amilini irəli sürməyin vacibliyini qabartdı. Alimin fikrincə, doğrudur, XX yüzilin sonunda biz müstəqilliyimizi əldə etmişik, əsri ümumiləşdirərkən görürük ki, bu, bizim bayramımızdır, xoşbəxtliyimizdir, amma heç vəchlə faciələrimizi unutmamalıyıq. Biz indi elə bir psixoloji atmosferdə yaşayırıq ki, heç kəs, nə iqtidarda olan, nə də müxalifətdəki partiyalar məhz bu problemi qabartmağı lazım bilmir. Və əgər biz ədəbiyyatçılar da mə'nəviyyat problemlərini ön sıraya çəkməriksə, heç nə deməmiş olarıq. yeni əsrdə nəyəsə nail olmaq istəyiriksə, mədəniyyətə və mə'nəviyyat məsələlərinə istər rəsmi-dövlət büdcəsi səviyyəsində, istərsə də hər bir kəsin vicdan işi kimi ilk olaraq diqqət ayrılmalıdır. Habelə bu kontekstdə Qərb və Şərqi hətta konsepsiya, nəzəriyyə səviyyəsində də qarşı-qarşıya qoymaq gərək deyil, yalnız sintezdən danışmaq olar.
Professor Zümrüd Quluzadə təzə əsr, təzə era qarşısında artıq çoxdan mədəniyyət konsepsiyası ilə çıxış etməyin zərurətini qabardaraq, bunun üçün ilk növbədə millət və etnos anlayışlarının arxasında duran konkret dəyərlərə həssas olmağın vacibliyini vurğuladı. Tarixi dəyərlərə yanaşmada dialektik metodun tətbiqinin səmərəliyini qeyd edib göstərdi ki, biz bu torpaqda olmuş mədəniyyətlərin heç birindən imtina etməməli, əksinə, türk etnosuna regional diferensə baxımından yanaşaraq, Azərbaycan xalqının sahib olduğu mədəni-mə'nəvi irsi bütövlükdə öyrənməli, davam etdirməliyik.
Millət vəkili Səyyad Aran tədbirin elmi və ictimai-siyasi əhəmiyyətini vurğulayaraq, zəmanəmizi məşğul edən qlobal problemlərə konkret cavablar axtarılması nöqteyi-nəzərindən belə məclislərin ardıcıl keçirilməsi təşəbbüsünü dəstəklədi. Göstərdi ki, dünya miqyasında xristian-müsəlman qarşıdurması faktorunun mövcudluğu gerçəkdir. Əsrin əvvəllərində olduğu kimi, əsrin sonunda da dünyada bir türk qorxusu, türk xofu var. Əlbəttə, türk xalqları buna güclü iqtisadiyyat, elm və mədəniyyətlə cavab verə bilər. Bugün maddi problemlərin varlığı, mə'nəviyyata tə'sirləri milli sabah ideyalarını, xalqın ruhunu öldürə bilməz. Çətinliklə olsa da, bütünlükdə ədəbiyyat və mədəniyyət tədbirləri əvvəllər olduğu kimi, bugün də diqqət mərkəzindədir. Xalqın mədəni səviyyəsi böyük miqyaslı hadisələrlə ölçülür ki, dövlət səviyyəsində keçirilən yubiley tədbirlərini buna misal göstərmək olar. Forumun qabartdığı digər qrup problemlər dairəsi -- milli mədəniyyətin tarixi kökləri, mürəkkəb inkişaf konteksti və sabah perspektivləri ilə bağlı idi. Filologiya elmləri doktoru Elməddin Əlibəyzadə t___§_________!_)_ əsrini itkilər dövrü adlandıraraq, rus imperiyasının işğalçılıq siyasətinin bütövlükdə türkü parçalamaq, tarixini danmaq, saxtalaşdırmaq və torpaqlarını əldən almağa doğru olduğunu, çıxış edənlərin əksərinin həlli XXI əsrə qalmış məsələlər sırasında sadaladığı Qarabağ probleminin arxasında da məhz bu siyasətin durduğunu şərh etdi. Bizim mə'nəvi köklərimiz dərin və güclü olsa da, dünyaya dahilər versək də, bugün elmdə də, ədəbiyyatda da, ümumi əhval-ruhiyyədə də mə'nəviyyat problemləri ilə üzləşdiyimizi aktuallandıran natiq XXI əsr qarşısında milli ideologiyanın hazırlanması zərurətini əsaslandırmağa çalışdı.
Filologiya elmləri namizədi Cəlal Məmmədov Qərb və Şərq dəyərlərinin fərqi barədə elmi ədəbiyyatda mövcud fikirləri geniş şərh edərək, eyni zamanda belə bir məqamı da vurğuladı ki, günümüzdə Avropa asiyalaşdığı qədər, Asiya da avropalaşmışdır, birinin problemləri digərini də əlaqələndirir. Amma həm də əksinədir, mədəni düşüncə sistemləri baxımından bu ayrı dünyalar nə qədər yaxınlaşsalar da, birinin dəyər və normalarından digərini istisna edən olacaqdır. Bu baxımdan alimin fikrincə, qloballaşma avro-amerikan sivilizasiyasının irəli sürdüyü ictimai ideologiya olub, millətləri əritmək təhlükəsi daşıyır. Bütün etnosların mədəniyyətləri üçün universal bir dünyagörüşü yaratmaq xülya olub, məğlubiyyətə düçardır. Milli mədəniyyət bu prosesə qarşı deyil, axının yönündə getməklə, "alınmaları" həzm etməklə davam gətirə bilər. Alim buna timsal kimi yapon mədəniyyətini göstərdi. Filologiya elmləri namizədi Aydın Dadaşov isə əksinə, qloballaşma məqamının zərurəti üzərində dayanaraq, milli ədəbiyyatların yalnız bu tendensiyalar səviyyəsində durduğu zaman uğurlar qazandığını göstərdi. Bugün proqresə xidmət edən xalqlar, ölkələr var və proqresdən kənarda qalan xalqlar, ölkələr var. Ədəbiyyatın funksiyası qlobal problemlərin bədii həllini tapmaqdan ibarətdir. Elm isə müəyyənləşdirməlidir ki, ədəbiyyat hansı məqamlarda bu səviyyəyə qalxa bilib. Bununçun iki istiqamətdə araşdırmalar vacibdir: ədəbiyyatın janr baxımından öyrənilməsi bu problemi onun materialında üzə çıxarır. Yslubların öyrənilməsi isə yazıçı-müəlliflərin yaradıcılıq simasını müəyyənləşdirməklə olur. Bədii əsərin əmtəə əhəmiyyəti kəsb etdiyi zamanlar gəlir və ədəbiyyatımız bu halda "dövlət sifarişi"nə həssas olmalı, milli problemləri qabartmağı bacarmalıdır. Ailə, tayfa, şəxsi qayğı və problemlər üzərində düşünən əsərlər isə qloballıqdan çox uzaqdır.
Filologiya elmləri doktoru Məhərrəm Qasımlı məclisdən daha böyük bir vüs'ət, Azərbaycan filoloji fikrinin öncül adamlarının aparıcı qüvvələrinin toplaşacağını gözlədiyini vurğulayaraq, bununla belə, yeni əsr, yeni eranın qarşısında məhz gənclərin hadisələrə daha ayıq baxışı, problemlərin həlli yollarını aramasını təqdirəlayiq, sevindirici hesab etdi. Göstərdi ki, əslində şərti anlayış olan sivilizasiyanı bəşəriyyətin yürüşü kimi təsəvvür etmək olar. Bu marafonda arxada qalan və irəli çıxan xalqlardan danışmaq olar. XXI əsrin, yeni minilliyin qarşısında Azərbaycan xalqı taleyüklü problemlərlə üz-üzədir. Tarix boyunca, məsələn, eramızın III-IV əsrlərindən çağdaş dünya mədəniyyətinə inteqrasiya olunduğumuz günlərə qədər biz bir neçə dəfə kültürümüzü dəyişmişik. İndiyə qədər tutaq ki, milli tariximizi ərazi prinsipi üzrə öyrənməyə üstünlük vermişik və görəsən, ümumtürk tarixindən imtina etməklə biz nə qazanırıq, böyük imperiyalar tarixini itirmirikmi? Bugünə qədər milli kültürü öyrənib-şərh edən humanitar konsepsiyamız yoxdur. Bu xalqın kökündə duran qövmlərinin məsələn, götürək, bayat tayfasının dəqiq etnoqrafiyasını cızan araşdırmamız olubmu? yaxud ədəbiyyat tariximizin mərhələlərindən danışırıq; deyək ki, oğuz-səlcuq dönəmindən M.P.Vaqifə qədər biz özümüzü türkman adlandırmışıq, təsnifatda götürüb ayrıca "türkman ədəbiyyatı" mərhələsi ayırsaq, dərhal mübahisələrlə üzləşəcəyik. Alim daha sonra bədii ədəbiyyatın missiyası məsələsindən danışarkın bunu ədəbiyyatımızın kifayət qədər yerinə yetirdiyini, məsələn S.Vurğunun məşhur "Bəs mənim xalqımın varlığı hanı?" sualı ətrafında buna cavablar axtarıldığını söylədi; bununla belə, problemin hələ də aktuallığını itirmədiyini də qeyd etdi. O, habelə yenicə başlayan milli dövlətçilik quruculuğu işini və türk xalqının iqtisadiyyatda, elmdə, mədəniyyətdə işbirli problemlərini də XXI əsrdə həlli vacib məsələlər sırasında vurğuladı.
Çıxış edənlərin hər birinin yanaşmasında forumun irəli sürdüyü suallara bu və ya digər cavablar tapılsa da, diqqət mərkəzinin yönəldiyi məqamlardan biri də -- milli ədəbiyyat tarixi və onun təsnifatı prinsipləri problemi oldu. Filologiya elmləri doktoru Zaman Əsgərlinin fikrincə, hər hansı ədəbiyyatın zaman və məkan sərhədlərini dəqiqləşdirmək üçün ayrılıqda nə dil, nə də ərazi prinsipi əsas götürülə bilər, ədəbiyyat ilk növbədə təfəkkürün məhsuludur. Bununla belə, təcrübədə təfəkkürlə yanaşı, etnos, ərazi, dil və hətta ictimai şərait və ədəbi-bədii mühit amillərinin də nəzərə alınmasını gərəkli sayan alim Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin dövrləşdirilməsini: -- 1. Milada qədərki dövr; 2. Miladdan islama qədərki dövr; 3. VII-X əsrlər; 4. XI-XII əsrlər; 5. XIII-XVI əsrlər; 6. XVII-XVIII əsrlər; 7. XIX-XX əsrlər -- deyə "qısa addımlarla" şərh etməyi lazım bildiyini söylədi.
Filologiya elmləri namizədi Seyfəddin Rzasoyun fikrincə isə, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin öyrənilməsinin prinsipi, vahid me'yarı -- "Azərbaycan ədəbi düşüncə tərzidir", dil faktoru arxa plana keçməsə də, hər halda ən birinci amil kimi çıxış etmir. Belə ki, arxetipik Azərbaycan ədəbi düşüncəsi də ayrı-ayrı dillərlə "nəql oluna" bilər; əsas məsələ bu "ədəbi dil məftillərinin" bir-birinə "Azərbaycan ədəbi dil naqili" boyunca bağlanma məqamlarının tapılmasıdır; bu məqamlar yoxsa, həmin ədəbiyyatlar Azərbaycan ədəbiyyatına aid ola bilməz. Alimə görə, Azərbaycan (türk) etnosunun yaratdığı ədəbiyyatla Azərbaycana məxsus qeyri-türk etnoslarının yaratdığı ədəbiyyatların bir-birinə dəxli olan məqamlarını da yalnız bu yolla müəyyənləşdirmək olar.
Filologiya elmləri namizədi Sərxan Xavərinin fikrincə, ərazi, etnos, dil, irqi, dini, milli və regional mənsubiyyət kimi mövcud prinsiplərdən yalnız birinin əsas götürülməsi, mütləqləşdirilməsi metodu bu gün "Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" adı altında təqdim olunan ədəbi fakturanı tam əhatə edə bilməz; hansı ərazidə, hansı dildə yaranmasından asılı olmayaraq, ədəbi faktın etnik-mədəni mənsubluğu əsas götürülməlidir. Bu zaman, Azərbaycan ədəbiyyatı təbii ki, digər müasir türk xalqları ədəbiyyatı ilə birgə genezisi e'tibarilə türk ədəbiyyatlarının ortaq olduğu vahid ümumtürk ədəbiyyatının varisi kimi çıxış edir. Buna əsaslanaraq alim ədəbiyyat tariximizi: -- 1. İslamaqədərki Azərbaycan ədəbiyyatı 2. İslamla başlayan Azərbaycan ədəbiyyatı və 3. Avropa ilə başlayan Azərbaycan ədəbiyyatı bölgüləri daxilində, yarımbölgüləri də nəzərə almaqla, təsnifləndirməyi zəruri bildi.
Filologiya elmləri namizədi Ağaverdi Xəlilin fikrincə, ədəbiyyatımızın zaman və məkan sərhədləri etnik-mədəni tarixi prinsiplə müəyyən olunur. Türk ədəbiyyatını şərtləndirən dominant atributiv keyfiyyət dil və kültür ümumiliyidir. Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi dövrləşdirmə türk dillərinin tarixi təsnifi prinsiplərinə uyğun aparılmalıdır və o, məsələn, analoji olaraq görkəmli türkoloq Baskakovun təsnifindən bəhrələnməyi mümkün saydığını və bölgünü -- 1. Qədim türk ədəbiyyatı 2. Ortaçağ türk ədəbiyyatı və 3. yeni dövr türk ədəbiyyatı sərhədlərində aparmağı məqsədəuyğun hesab etdiyini söylədi. Lokal və qlobal kontekst isə bu zaman həm gerçəklik, həm də şüur səviyyəsində milli-regional elementlərin ədəbi yaradıcılıqda iştirakı, iştirak dərəcəsi ilə səciyyələnir.
Filologiya elmləri namizədi T.Əlişanoğlunun fikrincə, irəli sürülən prinsiplər əslində ən'ənəvi baxışlardan çox da fərqlənmir. Məsələ burasındadır ki, F.Köçərlidən başlayaraq milli ədəbiyyat tarixçiliyinin öyrənilməsi məsələsi problem səviyyəsində qalmaqdadır. Faktoloji baxımdan, "eninə" çox işlər görülmüşsə də, problem bütövlükdə çözülməmişdir. İstər 20-30-cu illərdə, istərsə də bütünlükdə "sovet dövrü"ndə olduğu kimi, bugün də gənc alimlər problemin sərhədlərini dəqiq cızır, eyni məqamlarda israr edirlər; onun həlli yollarını isə nəzəri sxemlərdə arayırlar. Halbuki, alimin fikrincə, diqqəti hər bir dövrün konkret mətnlərini öyrənməyə yönəltmək gərəkdir. Hər bir ədəbiyyatşünas araşdırdığı dövrün mətnlərini dərindən öyrənərək, bu mətnləri hansı dəyərlərin meydana çıxardığını müəyyənləşdirərsə, o zaman milli ədəbiyyat tarixinin addımları və bütünlüyünü görmək də çətin olmayacaqdır.
Ən müxtəlif problemləri aktuallaşdıraraq həlli yollarını axtaran foruma yekun vuraraq, filologiya elmləri doktoru yaşar Qarayev elmi məclisin bütövlükdə baş tutduğu, məqsədinə nail olduğunu söylədi. Forumda toxunulan mövzu və məsələləri ümumiləşdirərək göstərdi ki, milli humanitariya çağdaş elmimiz, mədəniyyətimiz və ədəbiyyatımız qarşısında duran problemləri dəqiq formulə etdiyi kimi, onun aradan qaldırılması yolları və potensialına da malikdir. Qarşıdan gələn yeni əsr, yeni minillik, yeni era bizdən daha artıq səbatla fəaliyyət göstərməyi tələb edir.

POEZİYAHIH GƏHCLİYİ, GƏHCLİYİH POEZİYASI